GOTAR                                                                       Xweseriyeke Muzîka Kurdî Dengbêjî

Gava ji muzîka kurdî ya gelêrî tê behskirin, serê pêşîn dengbêj tên bîra mirov. Ev jî ne bêsedem e, ji ber ku dengbêj û dengbêjî di dîroka muzîka kurdî de xwedî cihekî taybet û resen in. Dengbêj ne tenê kesên stranbêj in, her wiha ew hilgirên çand û zargotina me ne ku ew xwedî reh û rîşalên dirêj in ku xwe berdane kûrahiya raboriya gelê kurd. Ji lew re em dikarin bibêjin ku ew rêwiyê dîrokê ne ku xwedî dengekî xurt, bîreke mezin in û loma jî ew hişên civakî ne. Ew hozanên gel in û em dikarin bibêjin ku ew Homerosên me ne.

Zana FARQÎNÎ


Me got ku ew ne tenê stranbêj in, ew destanbêj, çîrokbêj, waqenivîs, helbestkar, bestekar û hilberînerên berhemên muzîkê ne jî. Her tiştê ku bi mirov re eleqedar in, her tiştê ku di jiyanê de diqewimin, mijara berhemên wan in ku bi awayekî xweserî xwe wan bûyeran dihûnin û pêşkêşî girseya gel dikin. Ji bûyernameyan heta bi helbestên lîrîk, ji destanan heta bi berhemên edebî, bi kurtasî wan her tişt wek stran gotiye û hewce ye em bidin xuyakirin ku, bi piranî dengbêj ne kesên xwendewar û bi awayekî giştî jî mêr in.

Taybetiyeke wan a din jî heye ku, ew kesên geştyar in û her li şar û şaristanan digerin, berhevkariyê dikin, tûrikên xwe tijî dikin û paşê jî tînin li warên xwe, li deverên din distrên. Bi vê kira xwe, dikin ku berhem li her derê welêt belav bibin. Ji lew re, ji ber vî aliyê wan, em dikarin bi hêsanî raboriya xwe di berhemên wan de jî bibînin û bibêjin ku dîroka me ya devkî hinek jî deyndarê dameziraka dengbêjiyê ye.

ÎCAZETÊ DISTÎNIN

Çendî der barê dameziraka dengbêjiyê de em îro ne xwedî lêkolînên berfireh ên zanistî yên kûr û dûr bin jî, ji ber ku dengbêjiyê heta roja îro berdewam kiriye hatiye, em der heqê wan de ew qas jî ne xwedî agahî û zanyariyên kêm in. Em dizanin ku ciwanên dengxweş wek şagirt li ber destê dengbêjên hosta hînî vê hunerê bûne û perwerdehiya van namzetên dengbêjiyê jî bi salan dom kiriye. Şagirt li ba hostayên xwe mane, xizmeta wan a navmalê kirine, li ser dest û piyên wan çûne û hatine. Heta ku repertuara xwe zengîn nekiribin, stran û kilaman, destan û çîrokan ji ber nekiribin, hînî stîla hostayê xwe yan jî hînî stîleke cuda nebûbin, îcazet ji hostayên xwe nestandine. Van şagirtan çendî îcazet wergirtibin jî, di dîwanan de, di civat û caxiyan de, di şevbuhêrkan de, wan tu caran bêyî destûra hostayên xwe qîr nekiriye, stran û kilam negotine. Ev dîwan û civat jî bi piranî yên mîr, beg, axa û giregiran bûne û her wiha em dizanin ku gelek mîr û begên kurdan xwedî dengbêjên navdar bûne û di rojên bi nav û nîşan de dengbêj bi bendan avêtine ber hev, heta ku yekî ji yekî re mil daniye, vê yekê berdewam kiriye.

Çendî bi piranî dengbêj mêr bin jî, dengbêjên jin ên jêhatî jî rabûne û heta zora dengbêjên mêr birine. Ji bo vê yekê nimûneya herî berbiçav ku em pê dizanin, leca di navbera şahê dengbêjan Evdalê Zeynikê û Gulê de ye. Evdal, ji Gulê re gava bi bendan çûne hev, mil daniye.


HOSTAYÊN DENG IN

Dengbêj hostayê deng in. Ji ber ku ew bêamûr û enstruman hunera xwe îcra dikin xwedî deng û nefesên xurt in. Haya me giştan jê heye ku gotinên kilamên dîwankî, wekî lawikan, ne xwedî hejmarên kîteyên wekhev û rîtmeke tekûz in. Ji bo ku karibin misrayên dirêj zûzûka û li bêhnekê bibêjin, divê ku xwedî teknîkeke bikaranîna deng bin. Ji bo ku di dema kilamgotinê de bêhna wan neçike û karibin bêhna xwe têr baş bi kar bînin, wan diyaframa xwe xebitandiye. Wan ji bo vê yekê jî, bi zilikan pif kiriye ava di derdanekê de, heta ku pelqik bi ser avê ketiye. A sedema xurtbûna bêhna wan, ji vê yekê ye.

Em tev pê dizanin, gava dengbêj dest pê dikin distrên an destên xwe didin ber guhê xwe yan jî tiliya xwe ya nîşandekê dikine kerika guhê xwe. Ew vê yekê ne ku bêhemdî dikin, bi vê kira xwe, dengên xwe dibihîzin û dikarin dengê xwe kontrol bikin. Bi gotineke din em bibêjin, çawa îro hunermend li sehneyê bi monîtoran dixwazin dengê xwe bibihîzin da ku detone nebin, a dengbêj jî, ji bo vê rewşa hanê serî li vê azîn û rêbazê didin.


DENGÊ WAN ZÎZ E

Ji ber ku dengbêj ji dengê serî distrên, bêyî ku dengê wan bikeve, dikarin bi rojan hunerên xwe pêşkêş bikin. Gava destanên kurdî dibêjin, ku ew hem bi gotinkî tên gotin û hem jî bi newa tên strandin, pir bi hostayî û bi zanebûn dengên xwe bi kar tînin. Loma ew şareza û hunermendên deng in û dengekî wan ê zîz, qube û zengilî heye. Qirika wan xurt e, paqij distrên û dengê wan jî rewan e. Bi gotina kin î kurt, ji ber ku giraniya karê wan li ser deng e, ew pispor û hostayê bikaranîna deng in, bi deng dileyîzin, dengên xwe bilind dikin, dadixin, belav dikin, kêm û zêde dikin. Li gorî naveroka berhema xwe reng didin dengê xwe. Wekî pêlên avê dengê xwe dimilmilînin û dixulxulînin. Di heman kilamê de, bi dengê pes û tîz jî distrên.

Wekî me li jorê jî diyar kir, dengbêjan bêyî enstruman hunera xwe îcra dikir, lê di destpêka sedsala bîstan de, nemaze bi weşana beşên kurdî yên radyoyên Erîwan, Bexda û Tehranê re rêbazeke nû dest pê kir û dengbêjan ligel amûrên muzîkê berhemên xwe gotin. Lê di nav dengbêjan de kevneşopiya bikarneanîna amûrên muzîkê bi temamî ji rastê ranebûye û yên ku hişkehişk pêgirê vê kevneşopiyê ne, hîn jî ne kêm in.

Li dawiyê ez hez dikim bibêjim ku, piştî salên 70’yî di warê muzîka kurdî de pêşveçûnek çêbû û em dikarin bibêjin ku tevgera azadiyê stranbêjên xwe afirandin, lê belê her çiqas hin nimûne hebin jî, em nikarin bibêjin ku bi qasî stranbêjan, dengbêjên xwe jî afirandine.

REKLAM

REKLAM